Dielli, Toka, Jupiteri dhe xhuxhët e bardhë: Kurthe të mundshme për materien e errët

Materia e errët vazhdon t’u shpëtojë përpjekjeve për t’u zbuluar drejtpërdrejt. Grimcat e saj që lëvizin më ngadalë mund të prodhojnë sinjale tepër të dobëta për t’u regjistruar nga detektorët, por mund të kapen më lehtë nga planetët dhe yjet. Ndërsa grumbullohen brenda këtyre trupave qiellorë, ato mund të shkaktojnë efekte që instrumentet ekzistuese mund të na ndihmojnë t’i zbulojmë.

Alejandro Ibarra, Merlin Reichard dhe Gaurav Tomar e studiuan këtë mundësi duke kombinuar llogaritjet teorike me vëzhgimet ekzistuese. 

Studimi, i botuar në revistën Journal of Cosmology and Astroparticle Physics, nuk gjen prova për ekzistencën e materies së errët, por përjashton disa kombinime të mundshme të vetive të saj, duke ndihmuar studiuesit të orientojnë kërkimet e ardhshme.

E errët dhe e ngadaltë?

Megjithëse përbën rreth 85% të materies në univers, materia e errët shfaqet kryesisht përmes efekteve të saj gravitacionale.

Kjo krijon një situatë paradoksale: nëse nuk mund ta shohim, nuk e dimë se çfarë është, por pa pasur një ide se çfarë duhet të kërkojmë, zbulimi i saj bëhet një detyrë jashtëzakonisht e vështirë. Prandaj, eksperimentet testojnë hipoteza të ndryshme mbi natyrën e saj, por deri më tani nuk është arritur një zbulim i drejtpërdrejtë.

Një mundësi është që, përveç gravitetit, materia e errët të ketë edhe ndërveprime elektrike ose magnetike aq të dobëta, saqë deri tani nuk janë vënë re.

Për shembull, grimcat e saj mund të kenë një ngarkesë elektrike shumë të vogël ose të sillen si magnetë të vegjël. Këto veti do t’u mundësonin atyre të ndërvepronin me materien e zakonshme.

Këtu hyn në lojë shpejtësia: kur përplaset me materialin e një detektori, një grimcë që lëviz ngadalë mund të transferojë shumë pak energji për të prodhuar një sinjal të matshëm.

Por ekziston edhe ana tjetër e kësaj dukurie: kur kalon përmes një trupi qiellor, asaj i duhet të humbasë vetëm një sasi të vogël energjie gjatë përplasjeve për të mos qenë më në gjendje t’i shpëtojë tërheqjes së tij gravitacionale.

Gjatë miliarda viteve, grimcat e kapura mund të grumbullohen në rajonet qendrore të këtyre trupave. Duke qenë të kufizuara në një hapësirë të vogël, mundësia e takimeve dhe ndërveprimeve mes tyre rritet.

Nëse natyra e tyre e lejon, ato mund të shkaktojnë procese të quajtura asgjësim (ani­hilim), gjatë të cilave shndërrohen në grimca të tjera. Këto grimca mund të largohen nga trupi qiellor ose të depozitojnë energji brenda tij, duke shkaktuar ngrohjen e tij.

Dielli, Toka, Jupiteri dhe xhuxhët e bardhë

“Në këtë punim, ne morëm në shqyrtim katër trupa qiellorë: Tokën, Diellin, Jupiterin dhe xhuxhët e bardhë”, shpjegon Tomar, studiues në Qendrën për Hapësirën Kuantike (Center for Quantum Spacetime) në Universitetin Sogang, në Korenë e Jugut, dhe autor përgjegjës i studimit.

“Ekzistojnë eksperimente të specializuara, si për shembull IceCube në Polin e Jugut, që kërkojnë neutrino të ardhura nga Dielli dhe Toka. Për Jupiterin dhe xhuxhët e bardhë, ne shqyrtuam mundësinë e ngrohjes së tyre.”

Për Tokën dhe Diellin, studiuesit përdorën rezultatet e kërkimeve për neutrino që mund të prodhohen nga asgjësimi i mundshëm i materies së errët.

Neutrinot kanë aftësinë të përshkojnë sasi të mëdha materieje dhe mund të arrijnë deri te detektorët, duke dhënë kështu një të dhënë mbi proceset që ndodhin brenda trupave qiellorë.

Për Jupiterin dhe xhuxhët e bardhë, studiuesit u përqendruan te ngrohja.

Ndryshe nga Dielli, këta trupa nuk furnizohen me energji nga shkrirja bërthamore dhe për këtë arsye mund të ofrojnë kushte më të favorshme për identifikimin e një burimi shtesë nxehtësie.

Autorët llogaritën sasinë e nxehtësisë që mund të prodhonte materia e errët dhe e krahasuan atë me energjinë që emeton secili prej këtyre trupave.

Nëse materia e errët do të prodhonte më shumë nxehtësi sesa sasia që trupi qiellor emeton realisht, atëherë ky skenar i veçantë për materien e errët mund të përjashtohej.

Kufizime të reja në kërkimet shkencore

Krahasimi i rezultateve bëri të mundur përjashtimin e disa kombinimeve të masës së grimcave dhe vetive të tyre, të cilat eksperimentet e tjera nuk kishin arritur t’i përjashtonin.

Toka rezultoi veçanërisht e dobishme për testimin e mundësisë që grimcat e materies së errët të kenë një ngarkesë elektrike shumë të vogël, ndërsa xhuxhët e bardhë mund të vendosin kufizime mbi veti të tjera elektromagnetike.

Megjithatë, rezultatet varen nga supozimet e përdorura në llogaritje, përfshirë sasinë e materies së errët që rrethon yjet.

Sa më shumë materie të errët të ketë në afërsi, aq më shumë grimca mund të kapë një yll gjatë kohës.

“Ne nuk e dimë dendësinë e materies së errët në atë rajon. Ne përdorëm vlera të vlerësuara, kështu që nëse këto vlera ndryshojnë, kufizimet tona mund të bëhen më të dobëta ose më të forta”, vëren Tomar.

Ai i referohet grumbullimit yjor M4, i cili përmban xhuxhët e bardhë të marrë në shqyrtim në këtë studim. Dendësia e materies së errët në këtë grumbull nuk është matur drejtpërdrejt dhe aktualisht vlerësohet në bazë të modeleve teorike.

Sa u përket kërkimeve të ardhshme, Tomar përmend mundësinë e studimit të xhuxhëve të bardhë edhe më të ftohtë, të vendosur në rajone me dendësi më të madhe të materies së errët, ku çdo ngrohje shtesë do të ishte më e lehtë për t’u identifikuar.

Një tjetër mundësi janë ekzoplanetët, pra planetët që ndodhen jashtë sistemit tonë diellor, të cilët mund të shërbejnë si kurthe të mundshme për materien e errët.

Të dhënat e publikimit

    • Titulli i studimit: Celestial probes of dark matter electromagnetic interactions (Sonda qiellore për studimin e ndërveprimeve elektromagnetike të materies së errët).
    • Revista shkencore: Journal of Cosmology and Astroparticle Physics.
    • Viti: 2026.