Rreth 400 vjet më parë, në qytetin anglez të Exeterit, njerëzit që ofronin shërbime për gjetjen e sendeve të humbura përmes praktikave magjike përfundonin në bankën e të akuzuarve. Një studim historik i bazuar në dokumente gjyqësore të kohës zbulon se këta persona, të njohur si praktikues të magjisë popullore, u përballën me akuza, burgosje dhe ndjekje penale, në një periudhë kur frika nga shtrigëria vazhdonte të ishte thellësisht e pranishme në shoqërinë angleze.
Katër shekuj më parë, përpara se hetuesit privatë të bëheshin pjesë e shoqërisë moderne, në Angli ekzistonin persona që ofronin një shërbim mjaft të pazakontë: pretendonin se mund të zbulonin vendndodhjen e sendeve të humbura ose të vjedhura përmes fuqive mbinatyrore.
Ata njiheshin si cunning folk, një term që përdorej për njerëzit që praktikonin magjinë popullore dhe pretendonin se zotëronin njohuri të veçanta për të zbuluar objekte të zhdukura, për të identifikuar hajdutët apo për të ndihmuar njerëzit në situata të ndryshme të jetës së përditshme.
Në këmbim të një pagese, këta persona merrnin përsipër të zgjidhnin raste që për autoritetet ose banorët e zakonshëm mbeteshin mister. Në njëfarë mënyre, ata luanin rolin e hetuesve privatë të kohës, por në vend të metodave moderne të hetimit mbështeteshin te ritualet, formulat magjike dhe praktikat e besimeve popullore.
Megjithëse veprimtaria e tyre lidhej me praktika që ligji anglez i konsideronte të paligjshme, në pjesën më të madhe të vendit autoritetet shpesh i toleronin. Megjithatë, në qytetin e Exeterit situata ishte krejt ndryshe. Atje, personat që pretendonin se përdornin magjinë për të ndihmuar të tjerët mund të përfundonin në gjykatë.
Këto të dhëna janë zbuluar nga profesori Mark Stoyle, historian në Universitetin e Southamptonit, i cili ka studiuar dokumentet e vjetra gjyqësore të qytetit gjatë kërkimeve për librin e tij Witchcraft in Exeter (1558–1666).
Sipas tij, Exeteri ishte një prej vendeve ku frika dhe intoleranca ndaj magjisë kishin rrënjë veçanërisht të thella. Ndërsa në pjesën tjetër të Anglisë, gjatë dekadave të para të shekullit XVII, ndjekjet penale për shtrigëri po bëheshin gjithnjë e më të rralla, autoritetet lokale të këtij qyteti vazhdonin të ndiqnin me ashpërsi personat e dyshuar.
Historiani shpjegon se në fillim të viteve 1600, kurora angleze dhe gjykatësit e lartë po shfaqnin gjithnjë e më shumë skepticizëm ndaj akuzave për magji. Deri në vitin 1630, proceset gjyqësore për këto vepra ishin bërë relativisht të pazakonta në shumicën e Anglisë. Exeteri, megjithatë, përbënte një përjashtim të rëndësishëm. Ai ishte një nga vendet e fundit në Angli ku njerëzit vazhdonin të ekzekutoheshin për akuza të lidhura me shtrigërinë.
Një vejushë përfundon në shënjestrën e autoriteteve për disa lugë argjendi
Një nga rastet më domethënëse të zbuluara në dokumentet historike lidhet me Christabel Robyns, një vejushë që në vitin 1629 u akuzua se kishte përdorur magji për të zbuluar vendndodhjen e disa lugëve prej argjendi dhe një ene prej kallaji që ishin zhdukur.
Çështja u bë veçanërisht interesante për shkak të qëndrimit të një prej autoriteteve lokale më të ashpra të asaj periudhe, Ignatius Jurdain.
Jurdain ishte një gjykatës lokal i njohur për bindjet e tij të theksuara fetare puritane dhe për qëndrimin e palëkundur kundër çdo praktike që ai e konsideronte magjike ose në kundërshtim me fenë. Ai njihej si një nga figurat më të zellshme puritane në rajonin perëndimor të Anglisë dhe ishte veçanërisht i vendosur për të ndëshkuar personat e dyshuar për shtrigëri.
Në rastin e Robyns, Jurdain këmbëngulte që gruaja të ndiqej penalisht për përdorimin e magjisë. Megjithatë, çështja mori një drejtim tjetër kur ndërhyri kryetari i Gjykatës së King’s Bench, një nga institucionet më të larta gjyqësore të Anglisë.
Në vend që ta lejonte procesin të vazhdonte në nivel lokal, ai vendosi që çështja të referohej në një gjykatë më të lartë, duke bërë që procedura kundër vejushës të mos vazhdonte siç kërkonin autoritetet e Exeterit.
Sipas historianit Stoyle, kjo ndërhyrje duket se kishte për qëllim ta mbronte Robynsin nga një proces që mund të kishte pasoja të rënda për të.
Rasti nxjerr në pah përplasjen mes qëndrimit më të moderuar të autoriteteve të larta gjyqësore dhe qëndrimit shumë më ndëshkues të drejtuesve lokalë, të cilët vazhdonin t’i shihnin praktikat magjike si një kërcënim serioz për rendin fetar dhe shoqëror.
Një kapuç i humbur në një han çon një këpucar dhe një magjistar në konflikt me drejtësinë
Një tjetër histori e pazakontë daton në vitin 1666 dhe përfshin një burrë të quajtur John Blachett, i cili u akuzua se kishte përdorur magji për të gjetur një kapuç të humbur në një han të njohur si The Bull, në zonën e St. Paul’s të Exeterit.
Pronari i sendit të humbur ishte një këpucar me emrin Peter Pitts. Duke kërkuar ndihmë për të zbuluar se ku kishte përfunduar kapuçi, ai iu drejtua Blachettit, i cili pretendoi se mund ta identifikonte vendndodhjen e tij përmes praktikave magjike.
Blachett i tha klientit se sendi ndodhej në shtëpinë e një fqinji. I bindur nga ky informacion, Pitts shkoi atje së bashku me një person tjetër për të kontrolluar pronën. Por kërkimet nuk sollën asnjë rezultat dhe kapuçi nuk u gjet.
I pakënaqur me përgjigjen dhe me dështimin e kërkimit, këpucari vendosi ta raportonte çështjen te një prej drejtuesve të qytetit.
Kështu, Blachett përfundoi përpara magjistratëve të Exeterit, ku u përball me akuza për përdorimin e praktikave të konsideruara djallëzore dhe të ndaluara, të cilat përfshinin shtrigërinë, magjepsjen, yshtjet dhe ritualet e magjisë, me qëllim gjetjen e sendeve të humbura ose të vjedhura.
Akuzat ishin serioze dhe çështja arriti deri në një juri të madhe, e cila vendosi ta dërgonte atë për gjykim. Megjithatë, provat e paraqitura nuk arritën të bindnin jurinë që duhej të vendoste mbi fajësinë e tij.
Si rezultat, Blachett duket se i shpëtoi dënimit. Dokumentet historike nuk japin një përshkrim të plotë të çdo faze të çështjes, por tregojnë se akuza nuk përfundoi me një ndëshkim të konfirmuar.
Një sitë, një gërshërë dhe një portofol i humbur: rasti i pazakontë i Anne King
Një prej episodeve më të çuditshme të dokumentuara nga studiuesit ka ndodhur në vitin 1642 dhe lidhet me një grua të quajtur Anne King, bashkëshortja e një endësi.
Ajo u akuzua se kishte përdorur një ritual popullor me një sitë dhe një palë gërshërë për të zbuluar se kush i kishte vjedhur portofolin, ku ndodheshin 13 shilinga dhe gjashtë pens.
Sipas dokumenteve të kohës, Anne kishte marrë sitën dhe e kishte vendosur në një pozicion të caktuar mbi gërshërë, duke kryer një praktikë tradicionale që përdorej për të identifikuar personat e dyshuar për vjedhje.
Gjatë ritualit, ajo shqiptoi emrat e disa personave që dyshonte se mund të kishin marrë portofolin. Sipas pretendimit të saj, sita reagoi dhe u rrotullua vetëm kur ajo përmendi emrin e një gruaje të quajtur Marie Matthews.
Anne e interpretoi këtë reagim si një shenjë se Matthews ishte përgjegjëse për zhdukjen e parave.
Por përdorimi i këtij rituali i solli probleme serioze me autoritetet. Pasi u raportua, Anne King u arrestua dhe u përball me akuza për magji.
Për fatin e saj, ajo nuk mbeti gjatë në burg. Më vonë u lirua me kusht dhe, sipas të dhënave që kanë mbijetuar, duket se arriti t’i shpëtonte një dënimi të mëtejshëm, ndoshta duke marrë vetëm një paralajmërim.
Ky rast tregon se sa e rrezikshme mund të ishte për një person të përfshihej në praktika popullore që autoritetet i konsideronin të lidhura me magjinë e ndaluar. Edhe një ritual i përdorur për të gjetur një portofol të humbur mund të shndërrohej në shkak për arrestim dhe ndjekje penale.
Frika nga shtrigëria mbante nën presion gjithë qytetin
Sipas profesorit Mark Stoyle, rastet e këtyre praktikuesve të magjisë nuk ishin incidente të izoluara, por pjesë e një klime shumë më të gjerë frike dhe dyshimi që kishte përfshirë Exeterin gjatë fundit të shekullit XVI dhe fillimit të shekullit XVII.
Qyteti kishte përjetuar një numër të konsiderueshëm akuzash dhe procesesh gjyqësore për shtrigëri. Shumë burra dhe gra u përballën me pasoja të rënda, duke përfshirë dëbimin nga komuniteti, burgosjen dhe, në disa raste, dënimin me vdekje.
Në këtë klimë, edhe personat që pretendonin se përdornin magjinë për të ndihmuar të tjerët nuk ishin të mbrojtur nga ndjekja penale. Përkundrazi, veprimtaria e tyre mund të shihej si një shkelje e rëndë, pavarësisht nëse qëllimi ishte gjetja e një sendi të humbur apo identifikimi i një hajduti.
Historiani thekson se historia e këtyre hetuesve të pazakontë tregon se sa thellë ishte rrënjosur frika nga magjia në shoqërinë e atëhershme dhe deri në çfarë mase disa autoritete lokale ishin të gatshme të shkonin për ta luftuar atë.
Ajo që i bën këto histori veçanërisht interesante është kontrasti mes qëllimit praktik të këtyre personave dhe mënyrës se si ata trajtoheshin nga drejtësia. Ata kërkonin të fitonin para duke ndihmuar njerëzit të gjenin sende të humbura, por përfundonin të akuzuar për bashkëpunim me forca të mbinatyrshme dhe për praktika të ndaluara.
Dokumentet e zbuluara nga Mark Stoyle ofrojnë kështu një vështrim të rrallë mbi jetën e përditshme, besimet dhe frikërat e Anglisë së shekullit XVII. Përtej historive të pazakonta të sendeve të humbura, ato tregojnë se si supersticioni, bindjet fetare dhe pushteti gjyqësor mund të ndërthureshin, duke përcaktuar fatin e njerëzve të zakonshëm.
Në një kohë kur kufiri mes besimit popullor, praktikave tradicionale dhe asaj që autoritetet e konsideronin magji të rrezikshme ishte shpesh i paqartë, edhe një sitë, një palë gërshërë apo një pretendim për të gjetur një kapuç mund të mjaftonin për ta çuar dikë përpara drejtësisë.
Burimi
Studiuesi: Profesor Mark Stoyle, Universiteti i Southamptonit.
Vepra kërkimore: Witchcraft in Exeter (1558–1666).
